USD 1.7000 EUR 1.9811 RUB 0.0239 TRY 0.1817 QIZIL 1787,8 $ GÜMÜŞ 24,274 $ BREND 84,14 $ AZERI LIGHT 85,15 $ BITCOIN 62605,65 $

Pula "ağıl" yükləmək: Proqramlaşdırıla bilən pul nədir?

Bakı, 30 avqust - BiznesMedia. Proqramlaşdırıla bilən pul rəqəmsal valyutaların həyatımıza girməsi ilə gündəmə gəlməyə başlayan və bizə gələcəkdə maliyyə sisteminin istiqaməti haqqında məlumat verən bir yenilikdir. Dövlətlərin mərkəzi bankın rəqəmsal valyutalarını (CBDC) buraxma layihələri ilə CBDC-lərin proqramlaşdırıla bilən xüsusiyyətlərə sahib olma fikri ön plana çıxır və mərkəzləşdirilməmiş maliyyə (Decentralized Finance) tətbiqlərində dövlətin yerini tutma ehtimalı güclənir.

"Proqramlaşdırıla bilən pul" rəqəmsal valyuta dünyasında və açıq bankçılıq anlayışı çərçivəsində fərqli mənalara malikdir.

Proqramlaşdırıla bilən pul nədir?

Proqramlaşdırıla bilən pul insanın pula müdaxiləsi olmadan müəyyən pul hərəkətliliyini və ya sabitliyini ifadə edir, ancaq bu gün edə biləcəyimiz avtomatik ödəniş təlimatları və ya ödənişlərin proqramlaşdırılmasında istifadə edilən pulun proqramlaşdırıla bilən pul olduğu anlamına gəlmir. Başqa sözlə, "proqramlaşdırıla bilən pul" mövcud "proqramlaşdırıla bilən ödənişlərdən" fərqli bir yenilikdir. Eyni rəqəmsal valyuta ilə edilən ödənişlərə də aiddir. Yazdığınız kodla müəyyən şərtlər meydana gəldikdə (məsələn, bir tarix təyin edildikdə) istənilən rəqəmsal valyutanı istənilən ödəməyə yönləndirə biləcəyiniz, onu proqramlaşdırıla bilən bir rəqəmsal valyuta halına gətirmir. Çünki bu halda yalnız internet bankçılığında edə biləcəyiniz kimi ödəniş şərtlərini və ya vaxtını təyin edirsiniz. Xülasə olaraq, həm ənənəvi, həm də rəqəmsal valyutalar üçün "proqramlaşdırıla bilən pul"un "proqramlaşdırıla bilən ödəniş" xüsusiyyətindən daha çox məna kəsb etdiyini qeyd etməklə başlamalıyıq.

Proqramlaşdırıla bilən pul rəqəmsal pulun ona əlavə edilmiş kodlarla idarə oluna bilməsi deməkdir. Bəs bu nə deməkdir? Kobud bir misalla izah etməyə çalışaq: Təsəvvür edin ki, başqa şəhərdə universitetdə oxuyan uşağınız kitab xərcləri üçün sizdən müavinət istəyir. Ancaq uşağınızın başqa yerə göndərdiyiniz "rəqəmsal pulu" xərclədiyini düşünürsünüz. Buna qarşı bir tədbir olaraq, köçürüldüyü hesabdakı pulu proqramlaşdırırsınız ki, onu yalnız kitab mağazalarında xərcləyə biləsiniz (yəni belə bir ağıllı müqaviləni birləşdirərək). Uşağınız da bu rəqəmsal valyuta ilə Praqaya tətil bileti almaq istəyirsə, pul ona "Bağışlayın, yalnız mənimlə kitab ala bilərsiniz" səhv mesajını verir. Başqa bir nümunə ola bilər ki, ev almaq üçün banka kredit üçün müraciət edən kimsə bu pulu fərqli məqsədlər üçün istifadə etmək istəyir. Bu halda, pul emitent bank tərəfindən hara xərcləndiyini məhdudlaşdırmaq üçün proqramlaşdırıla bilər. Qeyd edək ki, burada verdiyimiz nümunələr sadə və başa düşülən hazırlanıb ki, kodun pula inteqrasiyası ilə müəyyən bir xarakter, rol və ya vəzifə qazanmaqması anlaşıqlı olsun. Başqa sözlə, istifadə məqsədi ilə əlaqədar müvafiq parametrlər rəqəmsal valyutaya inteqrasiya olunur və pulu saxlayan qurum və ya şəxs deyil, pulun özündə bir nəzarət mexanizmi quraşdırılır. Eyni zamanda, pulun proqramlaşdırıla bilməsi, valyutaların bazarda olan elastikliyini aradan qaldıra bilər. Yəni bu halda hər kəsin elektron cüzdanında olan 10 manat eyni olmaya bilər. Nəticədə, proqramlaşdırıla bilən pulun tərifi "pul əməliyyatlarının üzərinə kod yazaraq avtomatik proseslərə uyğun hərəkət etməsinə imkan verən rəqəmsal pul" kimi ifadə oluna bilər.

Yuxarıdakı nümunələrə əsaslanaraq, proqramlaşdırıla bilən pulların hədiyyə sertifikatı kimi məhdud bir xarakterə çevrilməsindən ibarət olduğunu düşünmək bir az anlaşılmazlıq olar. Pul proqramlaşdırarkən idarəetmə mexanizmi bir çox cəhətdən yüklənə bilər. “Pulum qalmadı” deyən övladın üçün pul yeklədiyin zaman "göndərdiyim hesabda 250 manatdan çox varsa geri qaytar" deyə proqramlaşdıra bilərsiz. İdxal edəcəyiniz mallar üçün etdiyiniz ödənişə görə ağıllı müqavilələr, ağıllı müqavilə nəzarəti altında proqramlaşdırıla bilən pula malik olan keyfiyyətə nəzarət sənədləri və bənzər sənədlərin təqdim edilməsini tələb edə bilərsiniz. Bunu asanlaşdırmaq üçün “içki aparatı” nümunəsinə baxaq. İçki aparatı əslində bir növ ağıllı müqavilə ehtiva edir. İçkinin qiyməti qədər pul atdığınızı görəndə sizə seçdiyiniz məhsulu verəcək. Maşında içki qalmadıqda pulunuzu geri verəcək.

Proqramlaşdırıla bilən pulların istifadəsi

Proqramlaşdırıla bilən pul qısa müddətdə hansı sahələrdə istifadə edilə bilər və hansı yenilikləri gətirə bilər?

Pulun istifadəsinə "şərt və şərtlər" tətbiq etmək qabiliyyəti, yuxarıda izah etdiyimiz kimi, əlbəttə ki, rəqəmsal pul buraxan dövlətlərə və təşkilatlara yeni bir alət təqdim edəcək. Bu yenilik eyni zamanda bir çox vasitəçinin yox olacağı mərkəzləşdirilməmiş maliyyə tətbiqlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi olmağa namizəddir. İçki aparatlarının satıcı dükanlarını ləğv etməsi kimi, proqramlaşdırıla bilən pullar bir çox maliyyə əməliyyatında vasitəçi olaraq "üçüncü tərəflərin" rolunu ləğv etmək potensialına malikdir. Yuxarıdakı nümunəyə əsaslanaraq, övladınızın pulunun hara xərcləndiyini görmək üçün artıq bir hesabata və ya banka baxmağa ehtiyac qalmayacaq.

Hazırda bir çox mərkəzi bank CBDC-nin proqramlaşdırıla biləcəyini düşünür. Məsələn, bu yaxınlarda Avropa Mərkəzi Bankı Rəqəmsal Avronu buraxma testlərini aparıb. Testlərlər proqramlaşdırıla bilən xüsusiyyətin Rəqəmsal Avroya daxil edilməsinin necə ola biləcəyini araşdırıb.

Pul proqramlaşdıra bilmək çirkli pulların yuyulması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı daha təsirli mübarizə aparmağa və beynəlxalq iqtisadi sanksiyaların daha sərt şəkildə tətbiq olunmasına imkan verə bilər. Məsələn, Mərkəzi Banklar verdikləri CBDC-nin qara siyahıda olan ölkələrdəki maliyyə qurumlarına və ya şəxslərə köçürülməsinin qarşısını ala və ya ən azından çətinləşdirə bilər.

Proqramlaşdırıla bilən pullar sayəsində pul və maliyyə siyasətinin effektivliyi də artacaq. Məsələn, Mərkəzi Banklar CBDC proqramlaşdıraraq faiz dərəcələrini son istifadəçilərə birbaşa əks etdirə və pul siyasətinin effektiv şəkildə həyata keçirilməsinə yol aça bilər. Müəyyən bir müddət ərzində xərclənməyən CBDC avtomatik olaraq müsbət və ya mənfi faizi ödəyə bilər. Əlavə olaraq, fəlakət və ya böhran zamanı xərcləmə şərti ilə verilən bir dövlət yardımı, müəyyən bir müddət ərzində xərclənməsə və ya uyğun olmayan yerlərdə xərclənməyə çalışılarsa, geri qaytarılması üçün proqramlaşdırıla bilər. Bununla yanaşı vergi yığımlarını da sürətləndirə bilər. Məsələn, ƏDV ödəyən bir işdən mal alarkən etdiyiniz ödənişlərdə CBDC proqramlaşdırıla bilər ki, ƏDV hissəsi avtomatik olaraq Maliyyə Nazirliyi hesabının elektron cüzdanına köçürülsün, xalis vergi olmayan məbləğ isə ödəniş müəssisənin cüzdanına daxil edilir.

Proqramlaşdırıla bilən pul, siyasətçilərə böyük bir məlumat axını təmin etmək potensialına da malikdir. Cüzdan yaratmaq proseslərinin şəxsiyyət yoxlamaları ilə əlaqələndirilməsi və müəyyən bir valyutadan istifadə edənlərin (CBDC və ya stablecoins ["stablecoins") qənaətinə dair fərdi və korporativ məlumatlara daxil olmaq, təsnif etmək və ya şərh etməklə pulun izlənməsi daha da asanlaşır.

Proqramlaşdırıla bilən pullar təkcə dövlətlərə deyil, həm də fərdlərə müxtəlif imkanlar təqdim edəcək. Dövlətlər proqramlaşdırıla bilən pul çap etməsələr belə, bu imkanlara stabil kriptovalyutalarla daxil olmaq mümkün olacaq. Məsələn, DeFi tətbiqlərindən istifadə edərkən, kim olduğunu bilmədən uyğun gördüyünüz bir risk profilinə sahib olan hər kəsə borc verə biləcəksiniz. Başqa sözlə, pulunuzu ağıllı müqavilələrə inteqrasiya edərək, müəyyən parametrlərə cavab verən bir müştəri halında borc ala biləcəyiniz üçün proqramlaşdırılacaqsınız. Əslində, bu cür tətbiqlər artıq istifadəyə verilsə də, bu sahədə tənzimləmə olmadığı üçün hələ geniş yayılmayıb.

Digər tərəfdən, proqramlaşdırıla bilən pulun yuxarıda göstərilən xüsusiyyətləri şəxsi məlumatların qorunması ilə bağlı etik narahatlıq yarada bilər. Bu baxımdan, dövlətlərin proqramlaşdırıla bilən pulların toplaya biləcəyi məlumatlar və kodlarında ola biləcək məhdudiyyətlər haqqında da qaydalar qəbul etmələri lazım ola bilər. Son məlumat skandalları nəzərə alınmaqla, hər hansı bir proqramlaşdırıla bilən “stablecoin emitenti” tərəfindən hansı məlumatların görüləcəyi və işlənə biləcəyi və məlumatlara nə qədər nəzarət edə biləcəyi, şübhəsiz ki, əhəmiyyətli məsələlər olacaq. Bu mənada həm stabil kriptovalyutaların, həm də proqramlaşdırma baxımından CBDC-nin tənzimlənməsinin iqtisadi təsirlərindən kənarda diqqətə layiq olduğu düşünülür.

Nəticədə, rəqəmsal valyutaların həyatımıza artan marağı və Mərkəzi Bankların CBDC emissiyalarına artan marağı, bu valyutaların proqramlaşdırma xüsusiyyətini tədricən gündəmə gətirəcək. Pulun proqramlaşdırılması ilə, dövlətlərin uzunmüddətli perspektivdə daha təsirli pul və maliyyə siyasətləri izlədiklərinin şahidi olacağıq. Özəl sektor rəqəmsal pul vahidlərini ağıllı müqavilələrlə inteqrasiya edərək bir çox əməliyyatı daha səmərəli həyata keçirmək imkanı əldə edəcək.

BiznesMedia üçün hazırladı: Nübar Lətifli
16:00
30 avqust 2021
0 0 34
Top